Igbo Words Of Wisdom

Preamble:

The ancient Igbo prided themselves in their gift of the art of oratory. They measured their wit and wisdom by their repertoire of proverbs, parables, idioms, anecdotes, etc., and what use they made of these especially in formal dialogues. No one worthy of his name would call for help with working out a coded message in a discourse. That is why it is said that if a person ever needed an interpreter to decipher a proverb, it becomes obvious that the wealth that was spent in marrying their mother was a total waste... "Ónyé á tụ̀ụ̀rụ̀ ílú kọ́wáárá yā nyā, ị̀ márá nà àkụ̀ é jìrì lụ́ọ́ ńnē yā fùrù èfù".

Looking at the nature of the sayings, one suspects that the ancient Igbo lived so close to their environment that they could only see and interpret their lives by the mirrors presented by the objects around them, including animals, plants, spirits and their fellow man. Every coded expression is a reference to some object or person that on the surface have no relations with the topic of discourse, but nonetheless conveys the intended message better than any plain words can. The items presented here are not in any particular order.

Each item is added to the list as it comes to mind. Enjoy.....

Generic

    1
    Ílú bụ̀ ḿmánụ́ Ìgbó jì èrí ókwū.
    2
    .Á tụ̀ọ́rọ́ ọ̀màrà, ọ́ márá; á tụ̀ọ́rọ́ òfèkè, ò féré ísī tīnyē n'ọ̄hị̄ā.
    3
    Ónyé búwéré chī yā ụ̄zọ̀, ọ̀ gbágbúó ōnwē yā n'ọ̄sọ̄.
    4
    Ágbị́sị̀ gbáá òtùlè, ọ̀ mụ̀rụ́ ākọ̄. .
    5
    Ónyé áṅụ́ gbàrà nà-àtụ́ òkpòròbò íjījī ēgwù.
    6
    Ónyé átụ́ zọ̀gbùrù ńnà yá éjìghì m̀pì átụ̄ àṅụ́ ḿmīrī.
    7
    Díòchì ánāghị̄ èkwúchá íhé níīlē ọ́ hụ̀rụ̀ n'élú ńkwụ̄.
    8
    Ónyé túfùó íhé ó jì àmá ḿmā, ḿmá yā ārụ̄ọ̄.
    9
    Ńkị́tā sị̀rị̀ ónyé yá tụ̀rụ̀ áhị́á útē, yá bíkō wèlátárá yā ego ya, n'íhì nà ńtúkwù àmárálá yā āhụ̄.
    10
    Ónyé á ghọ̀rọ̀ ánụ́ ézì sị̀rị̀ nà ọ́ nà-àsá áfọ̄.
    11
    Ónyé kpọ́ọ́ ọ́bà yá ḿkpọ́kọ́rọ́, àgbàtàóbì èjìrí yā kpōrō ńtụ̄.
    12
    .Ụ́kwụ́ jíé ágụ̄, m̀gbàdà àbị́á yā ụ̄gwọ̄.
    13
    .À nághị̄ àgbá ákā àchụ́ ánụ́ nā-ātà árụ̄.
    14
    À nághị̄ àkọ́ ụ́bọ̀chị̀ ọ́nụ́ mà chí éjìghì.
    15
    È jíghī ākā ēkpùchí áfọ́ ímē.
    16
    Á tụ́ọ́ ílú ńkárị́ká ǹkàtà, ónyé áhụ́ tàrà àmárá.
    17
    È jíghì íhé é jì àgbá ná ńtị̀ àgbá n'ányá.
    18
    .À nághị̄ àgbákụ̀tá íyī àzụ́ àwụ́ āhụ̄. (À nághị̄ àgbákụ̀tá ḿmīrī àzụ́ àsá āhụ̄.)
    19
    À nághị̄ āghàrá ísí ákā àgbá ụ̄rị̄ọ̄m̀.
    20
    Á gbáwọ̀ díkē ìzù, à gbáá yā m̄gbākwā.
    21
    Òjì ḿmà ègbú ánāghị̄ èkwé kà é jìrí ḿmà gárá yā n'àzụ́.
    22
    É kwébé ónyé ìchìchì n'áká, ọ̀ chọ́bá íbì ọ́mà.
    23
    Á kpànyé nwá ńkị́tā n'ābụ̀, ọ̀ tákábá ákwà.
    24
    Ájọ̄ īhē gbàá áfọ̀, ọ̀ ghọ́rọ́ óménàlà.
    25
    Áfọ́ tụ́tá ímē, ótùbò àgbáá àmà.
    26
    Nwá ńnà yá nọ̀ n'ìzù, íkpé ánāghị̄ àmá yā.
    27
    Nwá ńnà yá nọ̀chìrì ụ́zọ̀ élúígwē ánāghị̄ èjé ọ́kụ́m̄mụ̄ọ̄.
    28
    Ụ̀wà bụ̀ ónyé méré íkē yā, ọ̀ láá.
    29
    Élú ụ̀wà bụ̀ ọ̀rị́rị́, ónyé gwùrícháá, ọ̄ lāā.
    30
    Ụ̀kpànà òkpókō gbùrù bụ̀ ńtị̀ chìrì yá.
    1
    Ǹgwèrè níīlē makpù àmákpù, mànà à mághị̄ ǹkè áfọ́ nà-àrụ́.
    2
    Àkwá ǹgwèrè chékátá ńnē yā, ò jìrí ákā yā bụ̀ọ́ ōnwē yā.
    3
    Ókókpòrò síwé ìtè chíwé ńkwụ̄, mà ọ́ dàghị̀ n’élú ńkwụ̄, íhé ó sìwèrè èréé ọ́kụ̄.
    4
    Nwátà kwọ́cháá ákā, ò sóró ọ̀gàrànyà ríé ńrī. .
    5
    Nwátà ánāghị̄ àbụ́ ńtà n'ánụ́ ó gbùrù.
    6
    Ọ́sọ́ chụ́ọ́ nwátà n'íkwú ńnà yá, ọ̀ gbáláá íkwú ńnē yā.
    7
    Nwátà tụ́líé ńnà yá élū, ọ̀gọ̀dọ̀ áyọ̀chíé yā ānyā.
    8
    Nwátà étōghī ētō wàrá ọ̀gọ̀dọ̀, ìkùkù búrú yā, ò búrú ọ̀gọ̀dọ̀.
    9
    Éhí ámāghị̄ ūrù ọ́dụ̀ yá bàrà, rúó m̀gbè é jìrì bépụ̄ ya.
    10
    Á gbárụ̀cháá ǹgèlè, kàrụ́cháá ǹgèlè, è kúrú yā ṅụ̄ọ̄.
    11
    Á ráchácháá únèrè tụ́nyé ụ́gbụ́gbọ̀ yá nà mírī, ó mécháá ò séé élū.
    12
    Ògòrì lụ́ọ́ dí àbụ́ọ̄, ọ̀ márá ǹké kā ībè yá ḿmā.
    13
    .Ónyé búó mīrī, buo manụ, ọ̀ márá ǹké kā ārọ̄.
    14
    Íhé ónyé kpọ̀rọ̀ ńkị́tā yā kà ọ́ nà-àzá.
    15
    Ńkị́tā sị̀rị̀ sị́ tụ̄pụ̀rụ́ yā ọ̄kpụ̄kpụ̄ n'èzí, kà ọ̀gụ̀ bụ́rụ́ ǹkè yá nà ńdị́ m̄mụ̄ọ̄.
    16
    Ńkị́tā sị̀rị̀ ònyé ájālā yā īkē ọ́sọ̄, n'íhì nà yá ánāghị̄ àgbá ọ́sọ̄ áwàkwá ọ̀gọ̀dọ̀.
    17
    Ónyé ǹdìdì nà-èrí ázụ̄ ukpoò.
    18
    Ọ́hị́á ghọ̄rọ̄ āgbọ̄ghọ nkụ mèrè kà ísí dị́ yā m̄fē.
    19
    Ọ́hị́á nā-āsọ̄ ǹkàtà, yá épūkwālā ērō.
    20
    Ọ́ bụ̀ òké dị̄ n'ụ̄lọ̀ gwàrà òké dị̄ n'ọ̄hị̄ā nà ázụ̀ dị̀ ná ńgị̄gā.
    21
    Ọ́ dị́ị́rị́ ōkē ụ̄lọ̀ ḿmā, ọ̀ kpọ́kùó ụ́mụ̀ńnà yá.
    22
    Ónyé hụ̄rụ̄ ùgò jàá yā m̄mā, n’íhì nà à nághị̄ àhụ́ ùgò kwà dáá.
    23
    Ónyé rị̄rị̄ ēlū ọ̄jị̀, yá kpàrá yā n̄kụ̄, n’íhì nà à nághị̄ àrị́ élú ọ́jị̀ kwà dáá.
    24
    Ónyé bū nwúnyē di ya ụ́zọ̀ síbé ńri nà-àká yā ènwé ḿkpọ́ḿkpọ́ éjù.
    25
    Òké sòró ǹgwèrè dàá ḿmīrī, ọ́ kọ́cháá ǹgwèrè, ọ̀ gà-àkọ́chákwá ōkē?
    26
    Nwáyọ̀ọ̀ bụ̀ íjè. .
    27
    Ò jì nwáyọ̀ọ̀ ánāghị̄ èmérú āhụ̄.
    28
    É jì nwáyọ̀ọ̀ àráchá ófé dị̄ ọ̄kụ̄.
    29
    Ọ̀gbà ọ́sọ́ ámị̀chá ḿkpị́sị́ ákā, ọ̀ gà-áhànyé hā n'ùkó?
    30
    Ǹgáná kpùó útē, ágụ́ụ̄ èkpúghèpú yā.
    1
    Ágádī nwáànyị̀ dàá ádā ńdà náàbọ̀, à gụ́ọ́ íhé ó bù n'ụ̀kpá ọ́nụ̄.
    2
    Úgwú mụ̀tá úmé ọ́kụ̄, ḿmádụ̀ àmụ̀tá é jékátá à gbányé ákā n'ūkwù.
    3
    Ónyé ọ́kụ́ nà-àgbá bē yā ánaghị̄ àchụ́ ōkē.
    4
    À nághị̄ ēkwòró nà ńrí dị̀ n'úgbō, sị́ nà úgbó bụ̀zị̀ ụ́lọ̀. .
    5
    Íhé ágwọ́ mụ̀rụ̀ ághàghị̀ ítō ōgōlōgō.
    6
    Ńkụ́ dị̄ nā ḿbà nà-éghèré ḿbà ńrí.
    7
    Ónyé árā sị̀rị̀ nà íhé yá gà-èmé kàrị̀rị̀ àkárị́, tínyéré égwú yá gà-àgbá n'ụ́zọ̀, nàkwà íhé ńdị́ yá gà-àchọ́ n'íkpó áhị́hị́á.
    8
    Ụ́lọ̀ ánāghị̄ ādà ghàrá ìkwù yá.
    9
    Ézí ényì kà ájọ̄ nwānne.
    10
    Íwé nwáńnē anaghị èrú n'ímé ọ́kpụ́kpụ́.
    11
    É gbúó díkē n'ọ̀gụ̀ ụ́lọ̀, é rúó n'ọ̀gụ̀ ámā, à chọ́bá díkē.
    12
    Ọ́nwụ́ díkē ádị̄ghị̄ òbòdò ḿmā, mà ńdụ̀ díkē ádị̄ghị̄ òbòdò ụ̀tọ́.
    13
    Ọ́nwụ́ ámāghị̄ ézè.
    14
    Ọ́nwụ́ chọ́tá ézè, ò jìrí ụ́kwụ̄ yā jēbē.
    15
    Ézè márā ìwú áhụ̀rụ̀ àbáálá n̄sị̄.
    16
    Áká kpàrá ézē ùdèlè, ò kwúó ónyé chīrī yā ēchīchī.
    17
    Íkwè búrú ńrī, ọ̀ gbákụ̀tá àlà àzụ́. .
    18
    Ébé áká rùrù ónyé ḿkpụ́ḿkpụ́ kà ọ́ gà-ékòbé àkpà yá.
    19
    Ókènyè kècháá èkpè ghàrá ị́nwụ̄, íhérē ọnwụ èmégbúó yā.
    20
    Ụ́kwà rúó ógè yá, ọ̀ dàá.
    21
    Ébé ónyé ọ́sọ̄ rùrù, ónyé íjè gà-èrú yā.
    22
    Mányá hụ́ ónyé ọ́ mà, ò bèé úgwù.
    23
    Ányá nà ímí bụ̀ nwáńnē. Yá mèrè ó jì àbụ́ ányá béwé, ímí èsòró yā bēwē.
    24
    Ótù ḿkpụ́rụ́ ákā rụ̀tá ḿmānụ̄, ò tézùó íbè yá.
    25
    Áká ájá ājā nà-èbúté ọ́nụ́ ḿmánụ́ m̄mānụ̄.
    26
    Náānị̄ ōsīsī kà ọ́ nà-àbụ́ á sị́ nà á gà-ègbú yā, ọ̀ ká kwụ́rụ́ ébé ọ́ kwụ̀.
    27
    Ébé ọ̀ bụ̀là ụ́kwụ́ gàrà, ọ́ bụ̀ áfọ́ dùnyèrè yá.
    28
    .Échí dị̀ ímē; ònyé mà íhé ọ́ gà-àmụ́?
    29
    Ọ̀kụ́kọ̀ sị̀rị̀ nà íhé mērē yā jì àṅụ́ ḿmírī èlé ányā n’élū bụ̀ nà íhé nā ēgbū ya sì n’élū àbị́á. .
    30
    Nwá ọ̄kụ̄kọ̄ sị̀ nà íhé mērē yā jì èbé ákwā ábụ̄ghị̄ kà íhé jī yā hápụ̄ ya, kámà nà ọ́ bụ̀ kà ụ́mụ̄ ụ̀wà nụ́rụ́ ólū yā.
    1
    Ágwọ́ émēghī ǹkè ó jì bụ́rụ́ ágwọ̄, ụ́mụ̀ ázị̀ àchị́rị́ yā n'ākā. .
    2
    Ónyé chí yā mèèrè ọ̀gọ̀ sị̀rị̀ nà íbè yá nà-áyị̀ árā. .
    3
    Ìgwè bụ̀ íké.
    4
    Áká wètá, ākā wètá, ò jú ọ́nụ̄. .
    5
    Á nyụ́kọ́ọ́ mámīrī ọ̄nụ̄, ọ̀ gbọ́ọ́ ụ̄fụ̄fụ̀.
    6
    Ǹsị́ ánāghị̄ ánọ̀ n'áfọ́ ésì ísì.
    7
    Á ná-èkpé ónyé óhí jī īkpē, ò jìrí óbì yá ná-àpị́ m̀bàzụ̀. .
    8
    Nwá ńnà yá dùnyèrè óhī jì ụ́kwụ́ àgbátù ụ́zọ̀. .
    9
    Ótù ósísí ánāghị̄ èmé ọ́hị̄ā.
    10
    Ótù óny ánaghị̄ àbụ́ ńnàḿọ̀hà. .
    11
    Ósísí kwụ̄chīrī ụ́zọ̀ nà-ànárá úbè ḿmà.
    12
    Nà ńtị̀ nà-ànụ́ íhē ábụ̄ghị̄ nà ọ́ hà kà òkpú átā.
    13
    Mà íhé á kpụ̀ n'ọ́nụ̄ ágwụ̄ghị̄, ǹtị̀ ánāghị̄ ézù íkē.
    14
    Ónyé ọ́sọ́ nà-àchụ́ ánāghị̄ ēzù íkē mà íhé nā-āchụ̄ ya ákwụ̄sị̄ghị̄.
    15
    Ónyé íbì sị̀rị̀ nà yá wụ̀rụ̀ m̀gbàlà mànà àhụ́ áfọ̄ghị̄.
    16
    Ụ́kwárà nà-àká ḿmā n'ọ́nụ́ ónyé gbụ̄tārā yā.
    17
    Á gbácháá égwū , ọ̀ láá n’úkwù. ..
    18
    Ònyé kà é tìrì íhé é tīrī m̀gbàdà ímí árị̄ghị̄ yā?
    19
    Ótù ḿkpụ́rụ́ ákwụ̄ ánāghị̄ éfù n'ọ́kụ́. .
    20
    É méé nwátà kà é mèrè íbè yá, óbì àdị́ yā m̄mā. .
    21
    Nwátà ríé íhé ó kwòrò mụ̀rụ́ ányā, ụ́rá àtụ́bá yā.
    22
    Á hụ̄ghị̄ ēbē ē bìdòrò áká, è bìdó yā n’íkpèrè ụ́kwụ̄.
    23
    Ónyé chọ̄rọ̄ írī āwọ̀, yá rìé ǹkè gbárà àgbá, kà ọ́ gà-àbụ́ á kpọ́ọ́ yā nwā ori àwọ̀, ò lécháá ányā zā.
    24
    Ọ́kwụ̀rụ̀ ánāghị̄ àkárị́ ónyé kụ̄rụ̄ yā.
    25
    Ọ̀ márá àsụ́, yá sụ̀ọ́ n'íkwè; ámāghị̄ àsụ́, yá sụ̀ọ́ n'àlà.
    26
    Á gwá ńtị̀ mà ọ̀ nụ́ghị̄, é bèré ísī, ńtị̀ ésòbé yā.
    27
    È jíghì ághá rụ̄rụ̄ ārụ̄ àmá àtụ̀.
    28
    Ókènyè ánāghị̄ ánọ̀ n'ụ́lọ̀ éwú āmụ̄ọ̄ n'ọ̄gbụ̄.
    29
    Òjì ọ́sọ́ àgbákwú ọ̀gụ̀ ámāghị̄ nà ọ̀gụ̀ bụ̀ ọ́nwụ́. .
    30
    É gbòchúó ọ̀gụ̀, ónyé ụ́jọ̄ abama.
    1
    Ḿmádụ̀ àbụ́ọ̄ nwụ̀rụ̀ màkà nà ónyé ātọ̄ ānọ̀ghị̀.
    2
    Ụ́sụ́ ábụ̄ghị̄ ānụ̄ élū, ǹkè ó jì àbụ́ ánụ́ àlà.
    3
    Ọ̀dị̀ áká lìé ńnē yā lìé ńnà yá, n'íhì nà ọ̀ bụ́ghị̄ dī ọ̄kpārā gbùrù há.
    4
    Ọ̀ bụ̀ nà nwá m̄gbēeke ámāghị̄ àkpụ́ ísī, kà ọ̀ bụ̀ nà ágụ̀bá ádị̄ghị̄ n̄kọ̄? .
    5
    Ónyé gbá ńkị̄tị̀, è búrú yā ghàrá ámá ńnà yá. .
    6
    Nà nwá átụ́rụ̄ ámāghị̄ àgbá égwū érūghī nà ǹkè é bùbàtàrà ámá ńnà yá; mà ọ̀ mághị̄ īhē ọ̄ gà-èmé, ọ̀ wụ̀líbé élū.
    7
    Mírí dọ̄rọ̄ n'éjù dọ̀ọ̀rọ̀ nwá ńkị́tā.
    8
    Ọ̀ bụ́ghị̄ íkūnyē ènwè mírī bụ̀ ókwú; ọ́ bụ̀ ị́nāpụ̀tà yà ọ́bà.
    9
    Ọ́nwụ́ bụ̀ ụ́gwọ́ é jì àlà.
    10
    Ónyé kwụ́ọ́ ụ́gwọ́ ó jì àlà, ọ̀ gbárá ísí ōnwē yā.
    11
    Ọ̀kázị́ sị̀rị̀ nwáànyị́ ụ̀bị̀àm̀, yá kpàrá yā ākpārā, yá éfōlā yā ēfō, màkà nà ágụ́ụ̄ bịara n'áfọ̄ à gà-àbị́ákwá n'áfọ̄ ọzọ.
    12
    Úchè bụ̀ àkpà, ónyé ọ̄ bụ̄là nyà ǹkè yá.
    13
    À nághị̄ ékwò ḿgbágbú ághàrá ọ̀gụ̀.
    14
    Nwátà dị́ ńtị̄ àlà, nà-ànụ́ ǹzọ̀ ụ́kwụ̄ ńdị́ m̄mụ̄ọọ̄.
    15
    À nághị̄ ánọ̀ n'íhú ọ̄kụ̄kọ̀ àgụ́ ākwā yā ọ̄nụ̄.
    16
    Ọ́ bụ́rụ́ nà ọ̀kụ́kọ̀ pụ̀tá ụ̄tụ̄tụ̀ chụ́bá gị̄ ọ̄sọ̄, gbàbá kà ọ́kpà gị́ hà màkà nà ị̀ mághị̄ mà ò pùrù ézē n'ùchíchì.
    17
    Ágàméèvù ádị̄ghị̄ m̄mā n'ājụ̄. .
    18
    Èkèlé ghàrá ǹkù ákā, ọ̀ ghọ̀rọ́ ńjídé.
    19
    À nághị̄ àmáchá úchè ónyé é jì n'àlà.
    20
    Ónyé túfùrù ńkị́tā yā màkà nà ọ́ nà-ètúkwù óké ńtúkwù, gáá zụ́rụ́ ènwè tọ́chíé ányā yā, yá màrá nà íhé ńtúkwù kà dị̀ bé yā.
    21
    É kèléé nwáànyị́ gwọ̄tārā ākị̄dị̀, ọ̀ gwọ́tá ọ̄zọ̄.
    22
    É tòó díkē nà ǹkè ó mèrè, ò mékwáá ọ̄zọ̄.
    23
    Ónyé ónyé nà-ésò kà ónyé nà-èkírí..
    24
    Ò mèrè mà chí ékwèghì, ónyé ụ́ta átālā yā.
    25
    Ọ̀kụ́kọ̄ siri n'àlà félíé bèré ná ḿkpú, n'àlà kà ọ́ kà nọ̀.
    26
    Nwáànyị́ nā-āchọ̄ nwúnyé dī yā ōkwū nà-àrị́ọ́ ḿmánụ́ ó jì àtá ọ̄sụ̄kwụ̄ ákwụ̄.
    27
    Ọ́ bụ́rụ́ nà á gbānyērēghī ụ́zọ̄ òwèrè m̀gbá, ọ̀ nághị̄ èchí. .
    28
    Á nà-èbú ụ́zọ̀ àzọ́tá àlà túpú à zọ́bá útē.
    29
    Á gbárá ákā nā-àzọ́ àlà, ónyé jī jī àná-ákọ̀nyé.
    30
    Ọ̀kwà sị̀rị̀ ụ́mụ̀ yá, ónyé tụ̀rụ́ jī, yá tụ̀rụ́ m̀gbọ̀rọ̀gwụ̀, màkà nà à nághị̄ àmá àmà, ónyé nwé jī gwúrú jī yā, kà há jìrí m̀gbọ̀rọ̀gwụ̀ ná-ánọ̀rị́.

    Expect more words of wisdom in the forthcoming Revised Edition of our book: Ìgbò –Our Mother Language.